حق آزادی بیان در اسناد بین المللی

 

حق آزادی بیان از مهمترین حقوق و آزادی هایی است که در بسیاری از اسناد و معاهدات بین المللی جهانی و منطقه ای مورد تاکید و تصریح قرار گرفته است . در ادامه این نوشتار متون مرتبط این اسناد را در سه بخش اسناد عام جهانی ، اسناد عام منطقه ای و اسناد خاص جهانی مورد مطالعه قرار می دهیم .

 

الف ـ اسناد بین المللی عام جهانی

 

1 ـ اعلامیه جهانی حقوق بشر

ماده 19 اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوب سال 1948 مجمع عمومی سازمان ملل مقرر می دارد : هرکسی حق آزادی عقیده و بیان دارد و حق مزبور شامل آن است که از داشتن عقاید خود بیم و اضطرابی نداشته باشد و در کسب اطلاعات و افکار و در اخذ و انتشار آن به تمام وسایل ممکن و بدون ملاحظات مرزی آزاد باشد .

 

2 ـ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی

ماده 19 میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی مصوب سال 1966 مجمع عمومی سازمان ملل و لازم الاجرا از سال 1976 بیان می دارد :

1 ـ هر کس حق دارد که نظرات خود را بدون دخالت و مانع دیگران بیان دارد .

2 ـ هر کس حق آزادی بیان دارد . این حق شامل آزادی کسب دانش ، گرفتن و دادن اطلاعات و هر نوع عقایدی ، بدون توجه به چگونگی ارائه آن بطور زبانی یا نوشتاری یا چاپی و در شکل هنری یا بهر وسیله دیگری که خود انتخاب می کند ، می باشد .

3 ـ اعمال حقوق ارائه شده در بند 2 این ماده که همراه با وظایف ویژه و مسئولیت ها می باشد ، ممکن است که تابع محدودیتهای معینی قرار گیرد . این محدودیتها ، فقط باید بنا به ضرورتهای ذیل و بوسیله قانون انجام گیرد :

الف ) برای احترام حقوق یا حیثیت دیگران

ب ) حفظ امنیت ملی یا نظم و سلامت و اخلاق عمومی .

 

3 ـ دومین کنفرانس جهانی حقوق بشر

در کنفرانس جهانی حقوق بشر که در ژوئن 1993 در وین برگزار شد و در سند مصوب آن معروف به بیانیه حقوق بشر وین ، به آزادی بیان به عنوان یک عنصر جهان مشمول اشاره شده است در این کنفرانس ، در خصوص ارتباط یک جامعه دموکراتیک و مبتنی بر مردم سالاری با آزادی بیان وفاقی عام حاصل شد و تأکید گردید که تقویت و پیشبرد دموکراسی ، بر ابراز اراده آزاد افراد و اندیشه ها و عقاید آنها مبتنی می باشد .

 

4 ـ اعلامیه هزاره

در قسمتی از بند 11 اعلامیه هزاره مصوب 8 سپتامبر سال 2000 آمده است : آزادی رسانه ها برای اجرای نقش اساسی آنها و نیز حق مردم برای دسترسی به اطلاعات را تضمین کنیم .

 

ب ـ اسناد بین المللی عام منطقه ای

1 ـ کنوانسیون اروپائی حقوق بشر

بند الف ماده 10 کنوانسیون اروپائی حقوق بشر مصوب 4 نوامبر 1950 مقرر می دارد :

همه افراد حق بر آزادی بیان دارند . این حق شامل آزادی داشتن دیدگاه و نظر و همچنین دریافت و انتقال اطلاعات و ایده ها بدون مداخله مقامات عمومی و همچنین بدون توجه به مرزهای سرزمینی می گردد . این ماده مانع از این نمی شود که دولتها برای پخش برنامه های تلویزیونی و یا شرکت های سینمائی مجوز و گواهینامه خاص طلب کنند دادگاه اروپائی حقوق بشر در تفاسیر خود از ماده 10 ، حق آزادی بیان را نه تنها شرط اولیه و مقدماتی برای تحقق دموکراسی می داند بلکه آن را شرط لازم و اساسی برای بهره مندی افراد از بسیاری دیگر از حقوق و آزادیهای حمایت شده تحت کنوانسیون اروپائی تلقی می کند و آن را با اعمال ماده 6 همین کنوانسیون یعنی اصل دادرسی منصفانه بسیار مرتبط می داند و نیز آزادی مطبوعات و آزادی بیان در قالب هنر و آثار هنری را مشمول اعمال ماده 10 می نماید . علنی بودن محاکم رسیدگی کننده به جرائم مطبوعاتی و جرایم مربوط به آزادی بیان ، منصفانه بودن جریان دادرسی و بیطرف بودن قضات و استقلال دستگاه قضایی نیز در ارتباط با اعمال این حق مورد تأکید دادگاه اروپائی حقوق بشر قرار گرفته است . همچنین اعمال این حق ، با ماده 9 کنوانسیون ( حق آزادی مذهب و عقیده ) و ماده 5 کنوانسیون ( بازداشت موقت ) مرتبط دانسته شده است

 

2 ـ کنوانسیون آمریکائی حقوق بشر

ماده 13 کنوانسیون آمریکائی حقوق بشر مصوب سال 1969 مقرر می دارد :

1 ـ همه افراد حق برآزادی اندیشه و بیان خواهند داشت . این حق شامل آزادی تحقیق و جستجو ، دریافت و انتقال هرگونه اطلاعات و ایده ها ، بدون توجه به مرزهای سرزمینی ، خواه به صورت شفاهی ، نوشته ، چاپی و یا در قالب و شکل هنری و یا از طریق هرگونه رسانه های انتخابی فرد خواهد بود .

2 ـ اعمال حق مقرر در پاراگراف فوق موضوع و مشمول هیچ گونه سانسور پیشینی نبوده بلکه اعمال حق مزبور مشمول مسؤولیت بعدی خواهد بود ، که این مسؤولیتها بایستی صراحتاً توسط قانون به منظور تضمین حقوق و آبرو و شهرت دیگران یا حمایت از امنیت ملی ، نظم عمومی و یا اخلاق و بهداشت عمومی مقرر شود .

 

3 ـ منشور آفریقائی حقوق بشر و مردم

ماده 9 منشور افریقائی حقوق بشر و مردم مصوب سال 1981 مقرر می دارد :

1 ـ هر فرد باید حق دریافت اطلاعات را داشته باشد .

2 ـ هر فرد باید از حق بیان و اشاعه عقاید خود در چهارچوب قانون برخوردار باشد .

 

4 ـ اعلامیه اسلامی حقوق بشر

ماده 22 اعلامیه اسلامی حقوق بشر مصوب سال 1990 قاهره مقرر می دارد :

1 ـ هر انسانی حق دارد که نظر خود را به هر شکلی که مغایر با اصول شرعی نباشد آزادانه بیان کند .

2 ـ هر انسانی حق دارد برای خیر و نهی از منکر بر طبق ضوابط شریعت اسلامی دعوت کند .

3 ـ تبلیغات یک ضرورت حیاتی برای جامعه است و سوء استفاده و سوء استعمال آن و حمله به مقدسات و کرامت انبیاء یا بکار گیری هر چیزی که منجر به ایجاد اختلال در ارزشها یا متشتت شدن جامعه یا موجب زیان یا متلاشی شدن اعتقاد شود ممنوع است .

4 ـ برانگیختن احساسات قومی یا مذهبی و یا هر چیزی که منجر به برانگیختن هر نوع حس تبعیض نژادی گردد جایز نیست .

 

پ ـ اسناد بین المللی خاص جهانی

1 ـ کنوانسیون حقوق کودک

ماده 13 کنوانسیون حقوق کودک مصوب سال 1989 مجمع عمومی سازمان ملل بیان می دارد : کودک حق بر آزادی بیان خواهد داشت . این حق شامل آزادی جستجو و تحقیق ، دریافت و انتقال همه گونه اطلاعات و ایده ها بدون توجه به مرزهای سرزمینی می گردد . خواه این اطلاعات و ایده ها به صورت شفاهی یا کتبی بوده و یا به صورت چاپی و یا این که در شکل و فرم هنری و یا از طریق هر وسیله انتخابی دیگر کودک باشد .

 

2 ـ کنوانسیون حمایت از حقوق کارگران مهاجر

ماده 13 کنوانسیون حمایت از حقوق کارگران مهاجر در بند اول به حق داشتن دیدگاه و نظر بدون مداخله دیگران ، در بند دوم بر حق بر آزادی بیان و در بند سوم هم به مسأله محدودیتهای آزادی بیان به تفصیل پرداخته است .