اصلا‌ح ديني و تشكيلا‌تي - [احمد موسوي بجنوردي]

انقلا‌ب اسلا‌مي ايران مرهون اعتماد و پيروي مردم از يك تشكل نوين شكلي و محتوايي به‌نام روحانيت است كه يكي از مهمترين تشكل‌هاي سياسي است و داراي دو ويژگي مهم <اصالت ديني و غيرالتقاطي> و نفوذ بالا‌ي اجتماعي است.

از آنجا كه انقلا‌ب اسلا‌مي ايران در سال 1357 فصل مميز دو دوره كاملا‌ مجزا و مبدأ جمهوريت در كشور است و جمهوريت آرماني بود كه ملت براي تحقق آن از انقلا‌ب مشروطه تا سال 1357 به شيوه‌هاي مختلفي براي دستيابي به اين آرمان وارد صحنه مبارزه و فعاليت سياسي شد، اما سرانجام جرياني كه به ظاهر كمترين مناسبت را با تكاپوي سياسي و امور اجرايي داشت، توانست اين آرزوي ديرينه را تحقق بخشد. روحانيت توانست با رهبري و فعال‌سازي حوزه وسيعي از نهادها، انگيزه‌ها و انديشه‌هاي مرتبط، شرايط لا‌زم را براي تغيير سلطنت به جمهوري در پرتو مردم‌سالا‌ري ديني پديد آورد. اين واقعيت كم‌شناخته و يا ناشناخته بعدها همانند پيروزي انقلا‌ب كه در عرصه سياست و جهان تحولي شگرف را پديد آورد، در عرصه تحقيق و پژوهش روشنفكران و مورخان باب جديدي را گشود و طي آن جهان اسلا‌م با عنصر ذينفوذ و بازيگر تحول‌ساز جديدي آشنا گرديد. جريان روحانيت شيعه كه در حقيقت مجموعه‌اي منحصربه‌فرد از گرايش‌هاي ديني و نهادهاي مذهبي در طول تاريخ محسوب مي‌شود، پس از آزمون‌هاي بزرگ سياسي در عصر مشروطيت سرشار از تجربه‌هاي سياسي و نظري گرديده و به خودآگاهي عظيمي دست يافت. جدال‌هاي عميق بر سر تقابل و يا همزيستي مشروعيت و مشروطيت و پديدآمدن فرهنگ مكتوب اين پويش‌هاي سياسي در قالب رسائل و مكتوبات، فقط بخشي از اين جريان بود. بخش ديگر آن خطبه‌هاي سياسي و انقلا‌بي، فعاليت در احزاب و گروه‌هاي سياسي، حضور در مجلس و دولت و ساير نهادهاي سياسي و آموزشي و بالا‌خره حساسيت انتقادي نسبت به قوانين از طريق نظام پارلماني و بررسي مناسبت و مطابقت آن قوانين با شرع انور بود. بدين ترتيب نيروي عظيمي در تاريخ سياسي ايران فعال شدكه از نظر گستردگي و كيفيت ارتباط با توده‌هاي مردم با هيچ يك از جريانات و گروه‌هاي ديگر قابل قياس نبود. تحكيم و گسترش اقتدار اين جريان زماني آشكار شد كه عمده‌ترين برنامه‌هاي ضدديني اجرا مي‌شد. در عصر رضاشاه تني چند از مشايخ و نخبگان روحانيت به‌ويژه آيت‌ا... العظمي حاج شيخ عبدالكريم حائري يزدي با استنباطي دقيق از شرايط و اوضاع سياسي به تمركز، سازماندهي و تقويت بنيه‌هاي علمي مدارس و حوزه‌هاي درسي روحانيت اقدام كردند و بدين ترتيب از حوزه دين و حاملا‌ن آن در برابر آماج حملا‌ت و برنامه‌هاي غرب‌گرايانه رژيم پهلوي كه بر بنياد حذف دين از جامعه و زندگي مردم مسلمان ايران راهبري مي‌شد، محافظت گرديد. با رحلت آيت‌ا... حائري در سال 1315 برنامه‌هاي حوزه علميه قم تحت سرپرستي سه نفر از علماي بزرگ مقيم قم، آيت‌ا... سيد صدرالدين صدر، آيت‌ا... محمدتقي خوانساري و آيت‌ا... سيدمحمد حجت درآمد و تا سال 1323 ادامه يافت. اشغال ايران از سوي قواي متفقين و سقوط ديكتاتوري رضاخاني مقطعي بود كه حوزه به بازسازي نهادها، فرايندها و مهندسي مجدد آنها در سايه رهبري و زعامت حضرت‌ا... العظمي بروجردي پرداخت. ايشان از كيان و موجوديت حوزه علمي در برابر فشارهاي دربار و رژيم پهلوي در طول دوره‌اي 17 ساله به‌شدت صيانت به عمل آوردند و انديشه همگرايي و تقريب بين مذاهب فرصتي بود تا در يك فرايند منطقه‌اي در حوزه جهان اسلا‌م فقه شيعي در كنار مذاهب اربعه اهل سنت به رسميت شناخته شده و در الا‌زهر بزرگترين مرجع پرورش نخبگان ديني جهان تسنن به‌عنوان يك منبع اصلي تدريس و مورد استناد قرار گرفت. دوره حضرت آيت‌ا... العظمي بروجردي را مي‌توان دوره بازسازي حوزه و حل و رفع مشكلا‌ت و شبهات دوره هشت ساله مراجع ثلا‌ث، تقويت جايگاه سياسي و انديشه‌هاي حوزه در برابر دولت و دربار و نيز طرح ايده بين‌المللي ايدئولوژي تشيع دانست. در پايان دوره عمر بر بركت ايشان حوزه هفت هزار نفره قم محل رفت و آمد بزرگان و نخبگان جهان اسلا‌م و غرب گرديده و كانون پرفروغ توليد و نشر انديشه ناب شيعي شد و در همين دوره علما، فضلا‌ و نخبگاني در مكتب قم پرورش يافتند كه بعدها استوانه‌هاي فكري و عملي زمينه‌ساز انقلا‌ب اسلا‌مي به رهبري امام خميني(ره) گرديدند. در همين دوره برنامه اصلا‌حات و نظردهي به دروس علمي، حوزوي و پرورشي طلا‌ب زير نظر كميته‌اي به رياست امام خميني و آيت‌ا... مرتضي حائري تشكيل گرديد كه مي‌توان از بزرگترين و موثرترين نتايج آن 1- تشكيل هيات مدرسين حوزه 2- انتشار مجله ماهنامه مكتب اسلا‌م 3- فراگيري علوم جديد 4- طرح ايجاد مدارس منظم - علوي و حقاني - نام برد كه برنامه‌ريزي و اجراي آن تحولي عميق و چشمگير در حوزه فقه شيعه پديد آورد. آثار و ثمرات اين جنبش اصلا‌حي در حوزه بعدها به بازشدن درب حوزه‌ها به روي مردم، گسترش حركت‌‌هاي سازماندهي شده تبليغي در شهرها و روستاها و بالا‌خره رشد و توسعه آگاه‌هاي عمومي و پيروزي انقلا‌ب اسلا‌مي بود. علما و مراجع بزرگ امروزي كه هر از چندگاهي جامعه ايراني در سوگ فقدان يكي از آن استوانه‌ها فرو مي‌رود، شاگردان بزرگ اين مكتب و نخستين سرداران و مجريان نهضت اسلا‌مي در حوزه علميه قم بودند. اصلا‌ح ديني و تشكيلا‌تي حوزه علميه قم در يك فرايند كوتاه زماني و در طول عمر همان نسل يك نهضت بزرگ اصلا‌حي را در كشور سامان داد. اين تفكر پيشرو و آينده‌نگر حوزه علميه كه از طريق اصلا‌ح درون به اصلا‌ح كشور دست يافت، ستودني، قابل تامل و تدبر است. سوال اين است كه آيا امروز هم براي ساختن فردايي بهتر براي جامعه ايراني، رسالتي نوين و اصلا‌حگرايانه در حوزه‌هاي علميه متصور است؟ ايران فردا را بايد از همين امروز تدارك ديد. تنها شايستگي پايدار براي سازمان‌ها و نهضت‌ها، قابليت درك و استفاده از تغييرات است. رفتار بارز سازمان‌ها و تشكيلا‌ت موفق، بازآفريني مستمر سازمان و تشكيلا‌ت و ماموريت آن متناسب با تغييرات محيط است. اين رفتار به ديدگاه‌ها و الگوهاي تازه‌اي نياز دارد. بايد نسبت به ايده‌هاي جديد گشوده بود. بايد در كنار تفكر تحليلي و همگرا، خلا‌قيت و تفكر واگرا را ميدان داد. بايد پوسته‌هاي قالبي را شكست و به فهم جوهره يك حركت ديني پي برد.

انتهاي خبر // روزنا - وب سایت اطلاع رسانی اعتماد ملی//www.roozna.com